DONDERDAG 19 FEBRUARI 2026 Over enkele dagen wordt de nieuwe ministerraad gepresenteerd. D66’er Rob Jetten wordt de nieuwe minister-president. Een minister-president wordt ook wel premier genoemd. In Nederland is de minister-president geen regeringsleider. Een buitenlandse minister-president kan wél regeringsleider zijn, zoals de Prime Minister in het Verenigd Koninkrijk. Onze minister-president wordt in het buitenland vaak wél beschouwd als regeringsleider. Wat is echter de staatsrechtelijke positie van de Nederlandse minister-president in de ministerraad?
MINISTER De minister-president is minister, namelijk minister van Algemene Zaken. Het ambt wordt genoemd in de Grondwet en heeft dus een grondwettelijke basis, zie bijvoorbeeld artikel 45 lid 2 Grondwet. Uit die grondwettelijke basis blijkt al dat het in elk geval om een belangrijk ambt gaat.
MINISTERRAAD Samen met de andere ministers vormt hij (of zij, maar er is nog geen vrouwelijke minister-president geweest) de ministerraad, zie artikel 45 lid 1 Grondwet. Ook de ministerraad wordt dus in de Grondwet genoemd. De ministerraad bestaat (alleen) uit ministers; alle ministers maken er deel van uit. Ook de minister-president maakt er dus deel van uit. De staatssecretarissen maken geen deel uit van de ministerraad. Evenmin maakt de koning er deel van uit.
REGERING De ministerraad is niet hetzelfde als de regering en ook niet hetzelfde als het kabinet. Het kabinet bestaat uit alle ministers én alle staatssecretarissen. De koning maakt echter ook hier geen deel van uit. De koning maakt wel deel uit van de regering. De regering bestaat naast de koning uit één of meer ministers en/of uit één of meer staatssecretarissen. De regering vergadert echter niet: het is dus niet zo dat die minister(s) en/of staatssecretaris(sen) samen met de koning vergaderen. De regering ondertekent alleen wetten en specifieke besluiten waardoor die wetten en besluiten kunnen gaan gelden. Die wetten en specifieke besluiten – koninklijke besluiten genaamd – worden namelijk steeds door de koning én één of meer ministers en/of staatssecretarissen ondertekend, zie artikel 47 Grondwet. Welke minister(s) en/of staatssecretaris(sen) dat zijn, hangt af van de wet of het besluit dat wordt ondertekend. Het is grondwettelijk gezien dus niet correct om de termen regering, kabinet en ministerraad door elkaar te gebruiken.
VOORZITTER Ook het kabinet vergadert eigenlijk niet. De ministerraad vergadert echter wel, vaak zelfs: minstens eens per week en dat is meestal op vrijdag, zie artikel 8 Reglement van Orde voor de Ministerraad (hieronder steeds afgekort tot RvO). Alle ministers mogen daaraan deelnemen. De minister-president is voorzitter van de ministerraadsvergadering. Dat is zo grondwettelijk vastgelegd: zie artikel 45 lid 2 Grondwet. Een minister-president wordt niet benoemd door de ministers, zoals dat wél het geval is bij veel verenigingen en clubs waar de voorzitter van het bestuur wordt aangewezen door de (meerderheid van de) bestuursleden. Een minister-president kan evenmin tussentijds worden ontslagen door de (meerderheid van de) ministers: alleen de meerderheid van de Tweede Kamer en van de Eerste Kamer kan een minister-president naar huis sturen. Het parlement heeft dit recht op grond van de (ongeschreven) vertrouwensregel.
EXTRA STEM In de vergaderingen van de ministerraad wordt gediscussieerd (‘beraadslaagd’) en er kunnen ook besluiten worden genomen, zie artikel 45 lid 3 Grondwet. Als een eensgezind besluit niet lukt (dat is een besluit waar alle ministers vóór zijn), dan wordt een meerderheidsbesluit genomen, zie artikel 11 lid 1 RvO. Elke minister heeft daarbij één stem; ook de minister-president. Bij het staken der stemmen kan de minister-president echter twee stemmen hebben, namelijk: als alle andere ministers aanwezig zijn óf als een eerder besluit in de vergadering waarbij niet alle ministers aanwezig waren is uitgesteld wegens het staken der stemmen, zie artikel 11 lid 3 RvO.
JETTEN De nieuwe ministerraad die a.s. maandag (23 februari) wordt geïnstalleerd bestaat naast D66’er Rob Jetten als minister-president uit zeventien andere ministers: zes anderen van D66, zes van VVD en vijf van CDA. Bij een voltallige ministerraad bestaat de meerderheid dus uit tien ministers. Bij het staken der stemmen gaat het dan dus om negen ministers voor en negen ministers tegen; in dat geval zijn negen ministers voldoende om een besluit aan te nemen mits premier Jetten voorstander van dat besluit is.
EXTRA VERGADERING De minister-president ziet erop toe dat de besluiten van de ministerraad worden uitgevoerd, zie artikel 16 RvO. De minister-president kan een of meer extra vergaderingen van de ministerraad laten houden, naast de vaste vergadering op vrijdag, zie artikel 8 RvO. Andere ministers kunnen dat trouwens ook, maar alleen als er minstens twee zijn die die wens tot uitdrukking brengen.
AGENDABEPALING De minister-president stelt de agenda vast (van de ministerraadsvergadering), zie artikelen 7 en 9 RvO, en regelt de orde der werkzaamheden tijdens de vergadering, zie artikel 10 RvO. Op de agenda moeten de onderwerpen staan die over het algemeen regeringsbeleid gaan, zie artikel 4 RvO.
COÖRDINATIE Een onderwerp dat onder de ene minister valt, valt tegenwoordig bijna altijd ook onder dat van een of meer andere ministers. Dan is coördinatie door een derde nodig voor de onderlinge afstemming. Die derde kan zich daardoor in verregaande bemoeien met de portefeuilles van de betrokken ministers. Het is de minister-president die de taak en bevoegdheid heeft om hier te coördineren, zie bijvoorbeeld artikelen 5 en 6 RvO.
ONDERRADEN De ministerraad stelt ook onderraden in. In een onderraadsvergadering wordt een specifiek onderwerp van algemeen regeringsbeleid door de bij dat onderwerp betrokken ministers voorbereid en kan daarover soms zelfs worden beslist, zie artikel 17 RvO. Het kabinet-Schoof heeft elf onderraden, zoals voor Asiel en Migratie, voor Fysieke Leefomgeving, voor Sociaal Domein en voor Nationale Veiligheid. De minister-president is ook voorzitter van alle onderraden, zie artikel 18 RvO. De ministerraad stelt daarnaast ook nog commissies in die uitsluitend uit ministers bestaan, zie artikel 25 RvO. Deze kunnen een tijdelijk karakter hebben. In de praktijk worden ze ook wel overleggen genoemd. Het kabinet-Schoof heeft er vijf, zoals voor de gevolgen van de vliegramp MH17 en voor het natuurherstel en de vermindering van stikstofuitstoot. De minister-president is voorzitter van deze commissies/overleggen, maar de ministerraad kan een ander aanwijzen, zie artikel 25 RvO. In het kabinet-Schoof is minister-president Schoof voorzitter van alle commissies/overleggen.
BRONNEN Naast Grondwet en Reglement van Orde voor de ministerraad zijn geraadpleegd J.Th.J. van den Berg, De Minister-President: Aanjager van Noodzakelijk Beleid, in: Ministers en Ministerraad, R.B. Andeweg e.a., bladzijden 114 – 117, SDU: 1990; P.P.T. Bovend’Eert, in Tekst en Commentaar Grondwet en Statuut, aantekeningen bij artikel 45 Grondwet, Wolters Kluwer: 2023; website Wikipedia (kabinet-Jetten); G.J. Geertjens, Staatsrecht en conventie in Nederland en in het Verenigd Koninkrijk, diss, bladzijden 484 – 489, Paris: 2021; website rijksoverheid.nl (onderraden en commissies).
Mr. Leon
Volgend blog op vrijdag 6 maart 2026!