VRIJDAG 26 JUNI 2026 De Russische schaduwvloot bestaat uit schepen die Russische olie vervoeren die is verkocht tegen een prijs die volgens de EU te hoog is. De EU heeft namelijk een prijsplafond ingesteld voor Russische olie, opdat Rusland zijn oorlog in Oekraïne minder goed kan blijven financieren. EU-land Zweden vindt dat andere EU-landen schepen van de Russische schaduwvloot die door de territoriale wateren van die landen varen meer moeten gaan bestrijden. Waar staat dat een EU-land dat mag doen?
UNCLOS Staten waarvan het landoppervlak grenst aan een zee worden kuststaten genoemd. Iedere kuststaat mag eigen territoriale wateren hebben in die zee. Territoriale wateren is het deel van de zee waarover de kuststaat soevereine macht heeft. De kuststaat moet deze soevereiniteit echter met inachtneming van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee uitoefenen, zie artikel 2 van dit verdrag. In het Engels – een van de authentieke talen van het verdrag – heet dit verdrag ‘United Nations Convention on the Law of the Sea’ en dat wordt vaak afgekort tot ‘UNCLOS’
TERRITORIALE WATEREN Territoriale wateren is een term die in het verdrag zelf niet voorkomt. In de officiële Nederlandse verdragsvertaling komt in plaats daarvan de term territoriale zee voor. Territoriale wateren is echter ingeburgerd en in dit blog wordt daarom alleen de term territoriale wateren gebruikt.
NOORDZEE Iedere kuststaat heeft het recht de breedte van zijn territoriale wateren vast te stellen tot twaalf zeemijlen gemeten vanaf (ongeveer) het strand, zie artikelen 3 en volgende van het verdrag. In de Wet grenzen Nederlandse territoriale zee is de breedte maximaal vastgesteld op die twaalf zeemijlen. Twaalf zeemijlen is (iets meer dan) 22 km. De territoriale wateren voor Nederland liggen allemaal in de Noordzee.
VLAGGENSTAAT Zeeschepen moeten onder de vlag van een land varen, zie artikel 91. Dat land heet de vlaggenstaat. Dat land moet daarvoor toestemming hebben gegeven. Tijdens een reis wordt onder een en dezelfde vlag gevaren. Nederland mag niet zomaar maatregelen nemen tegen een schip dat onder een niet-Nederlandse vlag – een vreemde vlag – door zijn territoriale wateren vaart. Weliswaar heeft Nederland de soevereine macht over zijn territoriale wateren, het moet die soevereine macht wél uitoefenen met inachtneming van wat erover in het verdrag staat.
DOORVAART Ondanks die soevereiniteit heeft elk schip dat onder een vreemde vlag door de territoriale wateren van een land vaart namelijk volgens het verdrag het recht van onschuldige doorvaart, zie artikel 17 en volgende. De kuststaat mag haar doorvaart niet belemmeren of hinderen. Het schip moet er dan wel voor zorgen dat haar doorvaart snel en ononderbroken gebeurt (bijvoorbeeld geen havens aandoen) én bovendien onschuldig is.
VALSE VLAG Ook schepen die onder een Russische vlag varen hebben in de Nederlandse territoriale wateren het recht van onschuldige doorvaart. De Russische schaduwvloot bestaat uit schepen die onder de vlag van een ander land varen of onder een valse vlag varen. Een valse vlag is de vlag van een land waaronder schepen niet mogen varen. Een voorbeeld is de Curaçaose vlag. Sommige schepen van de Russische schaduwvloot varen onder de Curaçaose vlag; zij varen dus onder een valse vlag. Een schip dat onder een valse vlag vaart wordt geacht zonder vlag te varen. Een schip dat zonder vlag vaart, heeft geen recht van onschuldige doorvaart! Nederland mag de doorvaart van zo’n schip alleen al om die reden hinderen, belemmeren en er maatregelen tegen nemen.
NIET ONSCHULDIG In artikel 19 van het verdrag staat wanneer doorvaart onschuldig is en wanneer niet. Recht op onschuldige doorvaart is er zolang de doorvaart onschuldig is; zolang er onschuldige doorvaart is, mag de kuststaat die de soevereiniteit uitoefent in de territoriale wateren het schip niet hinderen of belemmeren (zie hierboven). In artikel 19 staat dat ‘de doorvaart onschuldig is zolang ze geen gevaar oplevert voor de vrede, de orde of de veiligheid van de kuststaat die de soevereiniteit uitoefent over de territoriale wateren. Een zodanige doorvaart moet plaats vinden overeenkomstig dit Verdrag en de andere regels van het internationaal recht.’ Een schip van de Russische schaduwvloot heeft volgens de verklaring van de Raad van de EU van 15 december van 2025 geen recht op onschuldige doorvaart omdat de op volle zee door de Russische schaduwvloot begane sabotageactiviteiten aan (westerse) kritieke onderzeese infrastructuur (zoals internetkabels) gevaar opleveren voor de orde of de veiligheid van westerse kuststaten, zoals Nederland.
BRONNEN Naast de Nederlandse vertaling van het Unclos-verdrag zijn geraadpleegd dagbladen NRC van 16 en 18 juni en de Verklaring van de Raad van de Europese Unie en haar lidstaten van 15 december 2025 over het ten volle gebruikmaken van het internationale zeerecht in verband met dreigingen van de schaduwvloot en ter bescherming van kritieke onderzeese infrastructuur.
Mr. Leon
Volgend blog verschijnt op vrijdag 10 juli!