VRIJDAG 16 OKTOBER 2026 Minister van Defensie Dilan Yesilgöz (VVD) zei vorige week donderdag tijdens de behandeling van haar begroting in de Tweede Kamer dat Rusland niet langer (slechts) ‘agressor’ maar ‘vijand’ is van Nederland en Europa. Had de minister dit mogen zeggen, gelet op het staatsrecht?
ESCALATIELADDER Volgens deskundigen die dagblad NRC heeft geraadpleegd bestaat er tussen de woorden ‘agressor’ en ‘vijand’ groot verschil in betekenis en gevolgen. Een ander land ‘vijand’ noemen is namelijk veel erger dan ‘agressor’. In diplomatieke termen: ‘vijand’ is in vergelijking met ‘agressor’ een flinke stap omhoog op de escalatieladder. De Nederlandse regering stelt zich heel anders op tegenover een land dat haar vijand is dan tegenover een land dat agressor is.
REGEERAKKOORD Uit het krantenbericht blijkt dat andere ministers zoals de minister van Buitenlandse Zaken (CDA) en de minister-president (D66) niet willen spreken over Rusland als vijand. Dat is alleszins begrijpelijk, want in het regeerakkoord dat de Tweede Kamerfracties van D66, VVD en CDA ruim een half jaar geleden met elkaar hebben gesloten is in het hoofdstuk Nederland in de wereld sprake van ‘de Russische agressieoorlog tegen Oekraïne’ en ‘hybride dreigingen’ (bladzijde 33) en in het hoofdstuk Veilig Nederland, Sterke samenleving is sprake van ‘bedreiging van onze nationale veiligheid’ en ‘het toegenomen risico op (onbedoelde) verdere escalatie tussen Rusland en het Westen’ (bladzijde 15). Alle ministers hebben bij hun aantreden het regeerakkoord aanvaard.
MENINGSVERSCHIL Dat ministers het niet eens zijn met elkaar, is op zichzelf geen probleem. Zoals er tussen de parlementaire fracties vele meningsverschillen bestaan, zo bestaan er ook tussen de ministers van verschillende partijen vele meningsverschillen.
EENHEID In de Grondwet staat echter dat de ministerraad de eenheid van het (algemeen) regeringsbeleid bevordert. Zie artikel 45 Grondwet: De ministerraad beraadslaagt en besluit over het algemeen regeringsbeleid en bevordert de eenheid van dat beleid. Aannemelijk is dat waar het gaat over het zien van Rusland als agressor/vijand van Nederland en Europa sprake is van algemeen regeringsbeleid. Aannemelijk is ook dat er geen sprake is van eenheid van het algemeen regeringsbeleidals de ene minister Rusland ziet als ‘vijand’ terwijl andere ministers Rusland zien als ‘agressor’.
HOMOGENITEITSREGEL In artikel 45 Grondwet staat dat de eenheid van het algemeen regeringsbeleid moet worden bevorderd. In het Reglement van Orde voor de Ministerraad wordt uitgewerkt wat hier met bevorderen wordt bedoeld. In artikel 12 van dit reglement staat daarover: In geen geval handelt een minister of staatssecretaris tegen een besluit van de ministerraad. Dit verbod wordt de homogeniteitsregel genoemd. Voor dit verbod is dus nodig dat er een besluit van de ministerraad is genomen (waartegen een kabinetslid handelt).
BESLUIT MINISTERRAAD Hierboven bleek dat in het regeerakkoord sprake is van Rusland als agressor en geen sprake is van Rusland als vijand (van Nederland en Europa). Hierboven bleek ook dat elke minister het regeerakkoord heeft aanvaard. Het regeerakkoord is daarmee een besluit van de ministerraad geworden. De ministerraad kan op een later moment natuurlijk besluiten af te wijken van het regeerakkoord. De besluitenlijst van elke ministerraadvergadering is openbaar. Uit de gepubliceerde besluitenlijsten van het kabinet-Jetten kan ik niet afleiden dat de ministerraad heeft besloten op dit punt af te wijken van het regeerakkoord. Ik trek daaruit de conclusie dat de ministerraad Rusland nog steeds als agressor ziet en niet als vijand, en bovendien dat minister Yesilgöz met haar uitspraken in de Tweede Kamer dus handelde tegen een besluit van de ministerraad (en daarmee de homogeniteitsregel schond). De minister had het dus niet mogen zeggen, gelet op het staatsrecht.
BRONNEN Naast grondwetsartikelen en artikelen uit het Reglement van Orde voor de ministerraad zijn geraadpleegd dagblad NRC van zaterdag 10 oktober; het Regeerakkoord 2026-2030 van D66, VVD en CDA Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland; het eindverslag van formateur Jetten aan de Tweede Kamervoorzitter dat op 21 februari is aangeboden; P.P.T. Bovend’Eert, Tekst en Commentaar Grondwet en Statuut, artikel 43 Grondwet aantekening 3 en artikel 45 Grondwet aantekening 4, Wolters Kluwer: 2018; P.P.T. Bovend’Eert, De Ministerraad en de betekenis van het regeringsprogramma, in: Ministers en Ministerraad, R.B. Andeweg, SDU uitgeverij: 1990.
Mr. Leon
Volgende blogbijdrage verschijnt op vrijdag 30 oktober!