VRIJDAG 6 MAART 2026 Over anderhalve week (woensdag 18 maart) mogen we weer stemmen. Dan zijn er de ‘lokale verkiezingen’, ‘gemeentelijke verkiezingen’, ‘gemeenteraadsverkiezingen’ of ‘raadsverkiezing’. We stemmen dan ‘voor het gemeentebestuur’. Maar wat betekent dat eigenlijk? Waarvoor stemmen we dan precies?
RAAD We stemmen dan voor wie er in de nieuwe gemeenteraad komt. Elke vier jaar moeten er verkiezingen worden gehouden voor een nieuwe gemeenteraad, zie artikel C4 lid 1 Kieswet. Enkele weken later treden alle zittende raadsleden af, zie artikel C4 lid 2 Kieswet (maar zij mochten zich wél herkiesbaar stellen bij de verkiezingen en kunnen dan ook weer gemeenteraadslid zijn in de nieuwe raad).
RAADSLEDEN In principe mag iedereen die ouder is dan 18 jaar en in de gemeente woont zich kandidaat stellen om in de gemeenteraad te komen. Mensen met de Nederlandse nationaliteit of een (andere) nationaliteit van de landen van de Europese Unie mogen zich zonder meer kandidaat stellen; andere vreemdelingen moeten daarvoor een tijdje in ons land gewoond hebben, zie artikel 10 Gemeentewet.
AANTAL Het aantal raadsleden hangt af van het inwonertal van de gemeente en loopt uiteen van 9 tot 45, zie artikel 8 Gemeentewet. Zo heeft onze grootste gemeente Amsterdam bijna een miljoen inwoners en 45 raadsleden, heeft een middelgrote gemeente in de voormalige mijnstreek Heerlen bijna 90.000 inwoners en 37 raadsleden en heeft onze kleinste gemeente namelijk het eiland Schiermonnikoog nog geen 1000 inwoners en 9 raadsleden. Kleinere gemeenten hebben dus relatief gezien meer gemeenteraadsleden.
RAADSVERGADERINGEN De gemeenteraad bepaalt in principe zelf hoe vaak hij vergadert, zie artikel 17 Gemeentewet. Schiermonnikoog en Heerlen vergaderden in de afgelopen drie maanden gemiddeld op één dag in de maand, terwijl Amsterdam in die periode op gemiddeld minstens twee dagen in de maand vergaderde. In die periode is er in totaal op Schiermonnikoog 7 uur vergaderd, in Heerlen ruim 12 uur en in Amsterdam ruim 50 uur (inclusief schorsingen). Het aantal vergaderuren neemt toe met het inwonertal. De vergaderingen van de gemeenteraad zijn openbaar en dus voor het publiek toegankelijk, zie artikel 23 Gemeentewet. Ze worden vaak opgenomen: op de websites van de gemeenten Amsterdam, Schiermonnikoog en Heerlen zijn de beeld- en geluidopnamen van de vergaderingen integraal terug te vinden.
RAADSVOORZITTER Geen enkele vergadering kan zonder voorzitter. Ook een raadsvergadering niet. Het is niet zo dat de nieuwe gemeenteraad zelf bepaalt wie de voorzitter wordt. Artikel 8 Gemeentewet bepaalt dat de burgemeester raadsvoorzitter is. Het is niet zo dat de nieuwe raad een nieuwe burgemeester aanwijst. De burgemeester wordt namelijk door de regering benoemd voor een periode van zes jaar, zie artikel 61 Gemeentewet. Weliswaar heeft een gemeenteraad medezeggenschap over wie de burgemeester wordt, maar dat speelt pas als er weer een vacature is, zie opnieuw artikel 61 Gemeentewet. Dat gaat anders bij de Tweede Kamer: elke nieuwe Tweede Kamer kiest een nieuwe voorzitter, zie artikel 61 Grondwet.
WETHOUDERS Wij – de kiezers – stemmen bij de gemeentelijke verkiezingen dus niet voor de burgemeester. Ook niet indirect. Indirect zou hier zijn dat de gemeenteraad de nieuwe burgemeester aanwijst. Indirect stemmen wij kiezers wél voor de wethouders, want wethouders worden namelijk wél benoemd door de gemeenteraad, zie artikel 35 Gemeentewet. Je kunt wethouders tot op zekere hoogte vergelijken met ministers. Burgemeester en wethouders vormen tezamen het college van burgemeester en wethouders (ook wel b&w genoemd), zie artikel 34 Gemeentewet. Een wethouder moet aftreden als raadslid, zie artikel 36b lid 1 sub l Gemeentewet. Je hoeft trouwens niet tot raadslid te zijn gekozen om wethouder te kunnen worden: ook ‘externe’ wethouders mogen worden benoemd (en dat gebeurt ook).
COALITIES De meerderheid van de raad (de helft plus een) bepaalt wie tot wethouder wordt benoemd, zie artikelen 29 en volgende Gemeentewet. In de meeste gemeenteraden is er geen enkele partij die de meerderheid bezit. Dan is voor de benoeming van een wethouder de steun van twee of nog meer partijen nodig en wordt er een coalitieakkoord gesloten tussen die partijen. In Amsterdam hebben (in 2022) PvdA, D66 en GroenLinks een coalitieakkoord gesloten. In Heerlen sloten SP, CDA, VVD, D66, PvdA, GroenLinks, Partij voor de Dieren en Partij Hoensbroeks Belang een coalitieakkoord. Wie denkt dat daardoor in Heerlen álle partijen meedoen aan de coalitie heeft het mis: er zijn nog zes andere partijen in de raad die niet meedoen. Op Schiermonnikoog hebben van de drie partijen in de raad de twee kleinere een coalitieakkoord gesloten. Een coalitieakkoord en dus ook de benoeming van nieuwe wethouders kosten tijd. Amsterdam en Heerlen deden er in 2022 tweeënhalve maand over, Schiermonnikoog twee maanden. Maar er waren ook gemeenten waar langer dan vier maanden over de totstandkoming van een coalitieakkoord werd gedaan, zoals Den Haag, Den Helder en Vlieland.
FRANKRIJK In Frankrijk worden in dezelfde week als bij ons dit jaar gemeenteraadsverkiezingen gehouden. Daar worden die verkiezingen om de zes jaar gehouden, zie artikel L227 Code électoral. Het minimumaantal raadsleden is daar net als in ons land 7, maar dat geldt dan voor gemeenten met minder dan honderd inwoners! Een gemeente met het inwonertal van Schiermonnikoog heeft daar 15 raadsleden, met het inwonertal van Heerlen 53 en met het inwonertal van Amsterdam 69, zie artikel L2121-2 Code général des collectivités territoriales. Veel meer raadsleden dan hier dus. Na de verkiezingen hoeft daar geen tijd te worden besteed aan coalitieakkoorden, omdat één lijst altijd een ruime meerderheid krijgt. De lijst waarop de meeste stemmen zijn uitgebracht levert daar namelijk sowieso de helft van alle raadsleden en deelt daarna ook nog eens naar verhouding mee in de andere helft van de raadszetels, zie artikel L262 Code électoral. Dat heet de ‘prime majoritaire’. Zo kan een lijst die 30% van de stemmen heeft gekregen toch zo’n 65% van de raadszetels leveren. Voor gemeenten met minder dan 1000 inwoners levert de lijst die de meeste stemmen heeft gekregen zelfs álle raadsleden, zie artikel L261 juncto artikel L252 Code électoral. Dat heet de ‘scrutin majoritaire’. Een nieuwe gemeenteraad kiest daar niet alleen de wethouders (‘adjoints’) maar ook de burgemeester (‘maire’), zie artikel L2122-4 Code général des collectivités territoriales. Burgemeester en wethouders moeten daar uit de gekozen raadsleden worden gekozen en blijven na hun benoeming raadslid, zie hetzelfde artikel. Meestal wordt de lijsttrekker van de lijst met de meeste stemmen de nieuwe burgemeester. Ook daar is de burgemeester trouwens voorzitter van de raad, zie artikel L2121-14 van dezelfde wet. Veel verschillen dus, maar wat is beter? Voor ons land lijkt mij de ‘prime majoritaire’ een slecht idee, de door de raad gekozen burgemeester zeker te overwegen en het kiezen van wethouders uit raadsleden zelfs een goed idee.
BRONNEN Naast bovenstaande wetten zijn geraadpleegd de websites van de drie gemeenten en de website van de VNG (Eindrapport VNG coalitieakkoorden 2022).
Mr. Leon
Volgend blog op vrijdag 20 maart!