Tag: asielnoodmaatregelenwet

Geplaatst op

De novelle Asielnoodmaatregelenwet

VRIJDAG 1 MEI 2026 Vorige week dinsdag heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet verworpen, omdat de novelle die op diezelfde dag in stemming werd gebracht ook verworpen was. Wat is een novelle?

WETSPROCEDURE Een novelle speelt een rol bij het maken van wetten. Het maken van wetten gebeurt via de wetsprocedure. De wetsprocedure bestaat uit de voorschriften waarmee in ons land de wetten tot stand komen, worden bekendgemaakt en in werking treden. De grondwettelijke voorschriften hiervan staan in de artikelen 81 tot en met 88 Grondwet. Volgens die grondwettelijke voorschriften wordt een wetsvoorstel eerst ingediend bij de Tweede Kamer. Als de Tweede Kamer het wetsvoorstel aanneemt, gaat het naar de Eerste Kamer. Als ook de Eerste Kamer dit wetsvoorstel aanneemt, wordt het door de regering bekrachtigd (ondertekend). Ten slotte zal de aldus tot stand gekomen nieuwe wet na bekendmaking in werking treden. Daarmee is het een geldende wet geworden.   

UITZONDERING Een novelle kán hierbij een rol spelen, maar dat hoeft niet het geval te zijn. Het is nog veel sterker: bij veruit de meeste wetsvoorstellen speelt de novelle geen enkele rol. In de afgelopen tien jaar speelde het gemiddeld bij minder dan twee wetsvoorstellen per jaar een rol. Voor de novelle is dus slechts bij wijze van een uitzondering een rol weggelegd.

WIJZIGING Welke rol heeft een novelle in zo’n uitzonderlijk geval dan? Een novelle komt praktisch neer op een wijziging van een wetsvoorstel. De novelle die een rol speelde bij het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet kwam dus praktisch neer op een wijziging van dat wetsvoorstel. De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet in juli vorig jaar aangenomen. Doel van dit wetsvoorstel was om het asielrecht strenger te maken door de duur van de asielstatus te verkorten, gezinshereniging met statushouders moeilijker te maken en zowel illegaal verblijf zélf als hulp aan mensen die hier illegaal verblijven strafbaar te maken. De novelle Asielnoodmaatregelenwet kwam praktisch neer op een zodanige wijziging van het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet dat hulp aan mensen die hier illegaal verblijven niet strafbaar werd verklaard.    

VOORSTEL Een novelle is net als het wetsvoorstel een voorstel waarover in de Tweede Kamer en de Eerste Kamer wordt gestemd. Eerst in de Tweede Kamer en daarna in de Eerste Kamer. De Tweede Kamer heeft in december vorig jaar over de novelle voor de Asielnoodmaatregelenwet gestemd, en die novelle is daar toen aangenomen. In de Tweede Kamer is dus eerst over het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet gestemd (dat gebeurde in juli vorig jaar) en pas een half jaar later over de novelle. In de tussentijd waren trouwens Tweede Kamerverkiezingen gehouden. (De laatste zin is op 1 mei in de plaats gekomen van twee andere zinnen, omdat in die twee andere zinnen onjuistheden stonden).

EERSTE KAMER In de Eerste Kamer is echter op één dag – namelijk vorige week dinsdag – zowel over het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet als over de novelle gestemd. Er is die dag eerst over de novelle gestemd en pas daarna over het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet. De novelle is in de Eerste Kamer verworpen; er was trouwens slechts één stem verschil tussen vóór en tégen stemmers. De novelle is verworpen en dus niet aangenomen. Ook over het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet is later die dag gestemd. Doordat de novelle is verworpen zou het aannemen van dit wetsvoorstel ertoe hebben geleid dat hulp aan mensen die hier illegaal verblijven (wél) strafbaar wordt gemaakt. Een ruime meerderheid in de Eerste Kamer was daar echter tégen en stemde daarom tegen het (hele) wetsvoorstel.

AMENDEMENT Een novelle mag niet worden verward met een amendement. Weliswaar hebben ze allebei tot doel om een wetsvoorstel te wijzigen. Er zijn echter enkele belangrijke verschillen. Zo is een amendement alleen mogelijk zolang een wetsvoorstel nog niet door de Tweede Kamer is aangenomen, terwijl een novelle pas mogelijk wordt nadat het wetsvoorstel door de Tweede Kamer is aangenomen.

RECHT Een tweede verschil is dat een novelle alleen door de regering kan worden ingediend, terwijl een amendement zowel door de regering als door een Tweede Kamerlid kan worden voorgesteld. Een Eerste Kamerlid kan noch een novelle noch een (voorstel voor een) amendement indienen. Een derde verschil is dat amenderen een grondwettelijk recht is: het ‘recht van amendement’, zie artikel 84 Grondwet, terwijl de novelle geen recht is doch slechts een praktijk die staatsrechtelijk is toegestaan. 

PRAKTIJK Weliswaar kan alleen de regering een novelle indienen, maar het is vaak de Eerste Kamer die er bij de regering op aandringt om een novelle in te dienen. De regering is (juridisch) vrij om daaraan al dan niet gehoor te geven, maar zal zich daartoe (politiek) gedwongen voelen omdat de Eerste Kamer anders waarschijnlijk het wetsvoorstel zal verwerpen. Weliswaar is de ‘novellepraktijk’ staatsrechtelijk toegestaan, maar deze praktijk is alleen staatsrechtelijk toegestaan zolang de Eerste Kamer slechts in uitzonderlijke gevallen bij de regering aandringt op het indienen van een novelle. Dat de novelle slechts bij wijze van uitzondering een rol speelt in de wetsprocedure is dus geen toeval, maar een staatsrechtelijke noodzaak.

WETSWIJZIGING Hierboven is steeds gezegd dat de novelle ‘praktisch neerkomt’ op een wijziging van een ander wetsvoorstel; zo kwam de novelle Asielnoodmaatregelenwet praktisch neer op wijziging van het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet. Inderdaad komt het daar praktisch steeds op neer, maar staatsrechtelijk beschouwd is er iets anders aan de hand. Ten eerste is ook een novelle namelijk een wetsvoorstel. Er is dus sprake van twee wetsvoorstellen; (hier) de novelle Asielnoodmaatregelenwet en het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet. Ten tweede stelt een novelle geen wijziging voor van een (ander) wetsvoorstel, maar stelt het de wijziging voor van een wet die al tot stand is gekomen. Zo stelde de novelle Asielnoodmaatregelenwet voor om een wijziging aan te brengen in de Asielnoodmaatregelenwet zodra die tot stand is gekomen. Anders gezegd: zodra het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet tot wet is verheven. De novelle stelde dus geen wijziging voor van het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet, maar van de Asielnoodmaatregelenwet zodra die tot stand is gekomen. Een tot stand gekomen wet hoeft nog niet te gelden. Een tot stand gekomen wet gaat namelijk pas gelden nadat die wet is bekendgemaakt en in werking is getreden, zie artikel 88 Grondwet. Er verloopt dus enige tijd tussen een tot stand gekomen wet (oftewel: een tot wet verheven wetsvoorstel) en het in werking treden van die wet. De novelle Asielnoodmaatregelenwet stelde voor om de Asielnoodmaatregelenwet te wijzigen vóórdat die wet in werking was getreden. De wijziging van de Asielnoodmaatregelenwet was dan vanaf de eerste dag dat die wet geldt ingegaan.

BRONNEN Naast bovengenoemde grondwetsartikelen is geraadpleegd J.L.W. Broeksteeg, Tekst en Commentaar Grondwet en Statuut, Wolters Kluwer: 2018, aantekeningen op artikelen 81 – 88 Grondwet; P.P.T. Bovend’Eert en H.R.B.M. Kummeling, Het Nederlandse Parlement, Wolters Kluwer: 2024, paragrafen 2.4, 6.3 en 6.6; website eerstekamer.nl (Asielnoodmaatregelenwet; novelle); website tweedekamer.nl (Asielnoodmaatregelenwet). 

Mr. Leon

Volgend blog op vrijdag 14 mei!

Geplaatst op

Waar staat dat hulp bij illegaal verblijf strafbaar wordt?

WOENSDAG 9 JULI 2025 Vorige week heeft de Tweede Kamer een wetsvoorstel aangenomen waarin illegaal verblijf en hulp aan illegaal verblijvende vreemdelingen strafbaar wordt gemaakt. Vooral over dat laatste is veel maatschappelijke commotie ontstaan. Wat staat er precies in het wetsvoorstel over de strafbaarheid van hulp aan illegalen?

ASIELNOODMAATREGELENWET Het wetsvoorstel maakt deel uit van (het voorstel van) de asielnoodmaatregelenwet. De strafbaarheid van illegaal verblijf zal volgens dit voorstel worden geregeld in de Vreemdelingenwet 2000. Er wordt namelijk een artikel 108a toegevoegd aan deze wet. Dat artikel bestaat uit vier leden. In het eerste lid staat dat de meerderjarige vreemdeling die in Nederland verblijft terwijl hij weet of ernstige reden heeft te vermoeden dat dat verblijf niet rechtmatig is, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van de tweede categorie. In het derde lid komt te staan dat het in het eerste lid strafbaar gestelde feit een misdrijf is.

ILLEGAAL VERBLJF Kortom: illegaal verblijf is een strafbaar feit als de vreemdeling weet of zou moeten weten van de illegaliteit van zijn of haar verblijf; hij of zij begaat daardoor een misdrijf.  

ILLEGALE HULP? In het voorgestelde artikel 108a van de Vreemdelingenwet staat niet ook dat hulp aan illegaal verblijvende vreemdelingen strafbaar is. Ook nergens anders in de Vreemdelingenwet staat dat of komt dat te staan. De Nederlander die hulp geeft aan een illegaal verblijvende vreemdeling, wordt daardoor natuurlijk niet ook zelf een illegaal verblijvende vreemdeling. Hoe kan zijn of haar hulp de hulpverlener dan toch strafbaar maken?

DEELNEMEN Dat heeft te maken met het juridische verschijnsel ‘deelneming aan strafbare feiten’. Deelneming aan strafbare feiten is in een andere wet geregeld, namelijk in het Wetboek van Strafrecht. Wat is een deelnemer aan een strafbaar feit?

BIJDRAGEN Het zal duidelijk zijn dat de pleger van een zeker strafbaar feit daaraan deelneemt. Maar de pleger hoeft niet de enige deelnemer te zijn. Ook bijvoorbeeld de uitlokker, de medepleger en de medeplichtige zijn zulke deelnemers. Anders dan de pleger plegen zij niet dat strafbaar feit, maar deze deelnemers leveren er wel een bijdrage aan. Het leveren van zo’n bijdrage is net als het plegen ook strafbaar; dat is geregeld in de artikelen 47 en 48 van het Wetboek van Strafrecht.

HULP GEVEN Als illegaal verblijf strafbaar wordt, dan is het helaas mogelijk dat hulp aan illegaal verblijvende vreemdelingen tot medeplichtigheid wordt. Die hulp zou zelfs uitlokking of medeplegen kunnen opleveren. In dit blog gaat het verder echter alleen over medeplichtigheid, omdat in de rechtspraak zwaardere eisen worden gesteld aan medeplegen dan aan medeplichtigheid. Men is dus sneller medeplichtige dan medepleger. Wie hulp geeft aan een illegaal verblijvende vreemdeling, kan medeplichtig zijn aan het misdrijf van illegaal verblijf, als die vreemdeling weet of moet weten dat zijn verblijf illegaal is.

GEVANGENISSTRAF De medeplichtige hulpverlener kan door de strafrechter worden beboet met een geldboete van ruim 2000 euro en kan zelfs worden veroordeeld tot een gevangenisstraf van vier maanden, zie de artikelen 23 en 49 Wetboek van Strafrecht. En dat alles voor slechts één keer hulpverlenen.

VOORTDUREND Wanneer is er sprake van medeplichtigheid? In het Wetboek van Strafrecht staat hierover in artikel 48: Als medeplichtigen van een misdrijf worden gestraft: 1. zij die opzettelijk behulpzaam zijn bij het plegen van het misdrijf; 2. zij die opzettelijk gelegenheid, middelen of inlichtingen verschaffen tot het plegen van het misdrijf. In de rechtspraak wordt dit artikel zo uitgelegd dat van medeplichtigheid zowel voorafgaand aan als gelijktijdig met het plegen van het misdrijf sprake kan zijn. Hoelang duurt het plegen van het misdrijf van illegaal verblijf? Ik denk dat het plegen van het misdrijf van illegaal verblijf zo zal worden uitgelegd dat het net zo lang voortduurt als het illegaal verblijf zelf. Anders gezegd: zolang iemand illegaal verblijf heeft, pleegt hij of zij dit misdrijf. ‘Gelijktijdige’ hulpverlening is in die gedachte strafbaar gedurende de gehele tijd dat de vreemdeling illegaal in ons land verblijft.

GELD Waaruit kan medeplichtigheid in de praktijk zoal bestaan? In de officiële toelichting op het amendement – want de strafbaarstelling van illegaal verblijf is een wijziging op het door de minister ingediende wetsvoorstel – wordt in dit verband alleen ‘vreemdelingen helpen onder te duiken’ genoemd. In de daaropvolgende Kamerbrief van de minister wordt in dit verband alleen ‘het bieden van hulp door bijvoorbeeld een kerk of het Leger des Heils’ genoemd. Ik vrees echter dat allerhande hulpverlening zoals die al sinds vele jaren aan (uitgeprocedeerde) vreemdelingen wordt gegeven onder medeplichtigheid zou kunnen vallen, zoals het geven van onderdak, eten en drinken, geld, advies, taalles enzovoorts: zolang de hulp behulpzaam is bij het voortduren van het illegaal verblijf. Uitgeprocedeerde vreemdelingen verblijven hier vaak illegaal (maar dat is tot nu toe geen strafbaar feit).

OPZETTELIJK In de rechtspraak wordt artikel 48 van het Wetboek van Strafrecht – het artikel over medeplichtigheid in het algemeen – zo uitgelegd dat voor medeplichtigheid opzet nodig is. Wanneer is daarvan sprake bij illegaal verblijf? Als ik het goed zie, is dat bijvoorbeeld het geval als de hulpverlener bewust hulp wil geven aan de vreemdeling en ook weet dat die vreemdeling hier illegaal verblijft. Maar voor dit laatste ‘weten’ is hier geen absolute zekerheid nodig (want voorwaardelijk opzet voldoet volgens vaste rechtspraak over medeplichtigheid).

EERSTE KAMER Het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelenwet is vorige week aangenomen in de Tweede Kamer. Om wet te worden zal het ook nog door de Eerste Kamer moeten worden aangenomen, zie artikel 81 Grondwet. Verschillende Eerste Kamerleden – ook van fracties die in de Tweede Kamer voor hebben gestemd – hebben gezegd grote moeite te hebben met het strafbaar stellen van (hulpverlening aan) illegaal verblijvende vreemdelingen. Dat is goed nieuws, maar het probleem is wel dat deze strafbaarstelling slechts een onderdeel is van de voorgestelde Asielnoodmaatregelenwet. De Eerste Kamer kan dit onderdeel niet uit het wetsvoorstel schrappen en de andere onderdelen aannemen, want deze kamer is niet bevoegd om wetsvoorstellen te wijzigen; deze kamer kan een wetsvoorstel alleen maar helemaal aannemen of verwerpen, zie artikel 85 Grondwet.  

BRONNEN Wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet 2000 en de Algemene wet bestuursrecht in verband met maatregelen om de asielketen te ontlasten en de instroom van asielzoekers te verminderen (Asielnoodmaatregelenwet); gewijzigd amendement van het lid Vondeling van 25 juni ter vervanging van dat gedrukt onder nr. 33; Kamerbrief van de minister van Asiel en Migratie van 3 juli (Antwoorden Kamervragen over strafbaarstelling illegaliteit); M.J. Kronenberg en B. de Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse strafrecht, Wolters Kluwer: 2022, p 125-145; artikelen uit Wetboek van Strafrecht en de Vreemdelingenwet; de Grondwet.  

Mr. Leon

Volgend blog verschijnt op vrijdag 25 juli 2025!