VRIJDAG 17 APRIL 2026 Het is nu een maand geleden dat er gemeenteraadsverkiezingen waren (18 maart). Nieuwe gemeenteraden kiezen op hun beurt de nieuwe wethouders. Zijn zij helemaal vrij in die keuze of legt de Gemeentewet hen daarbij grenzen op?
CONTROLE Het kiezen en benoemen van de wethouders (art 35 Gemeentewet) is trouwens niet de enige bevoegdheid van de gemeenteraad. De raad controleert ook die wethouders als ze eenmaal aan het werk zijn (art 169, 155 e.v.) net zoals de Tweede Kamer de ministers controleert. Daarnaast maakt de raad verordeningen (art 147 e.v.) en omgevingsplannen (art 2.4 Omgevingswet). Omgevingsplannen zijn wat vroeger bestemmingsplannen heetten.
DAGELIJKS Wethouders vormen samen met de burgemeester een college: het college van burgemeester en wethouders, zie artikel 34 Gemeentewet. In de praktijk wordt dit meestal afgekort tot ‘het college’, ‘B en W’ of ‘B&W’. Het college is het dagelijks bestuur van de gemeente. Het bereidt de besluiten van de raad voor (zoals verordeningen) en voert de raadsbesluiten uit, zie artikel 160.
LOT Iedere wethouder wordt individueel benoemd. De raad besluit bij meerderheid. De stemming is geheim: uit het officiële verslag van de vergadering blijkt niet wie voor stemde en wie tegen. Als de stemmen staken – evenveel stemmen voor als tegen – beslist uiteindelijk het lot, zie artikel 31.
AANTAL Er geldt wettelijk zowel een minimum als een maximum voor het aantal wethouders dat de raad benoemt en die tegelijkertijd in functie zijn. De raad moet minstens twee wethouders benoemen. Het maximumaantal wethouders dat mag worden benoemd is afhankelijk van het aantal raadsleden, zie artikel 36. Het is 20% van het aantal raadsleden en als er ook parttime wethouders zijn benoemd is het hooguit 25%. Er wordt steeds afgerond op het dichtstbijgelegen gehele getal, zie artikel 36 Gemeentewet.
25% Het aantal raadsleden hangt af van het aantal inwoners in de gemeente en loopt uiteen van 9 tot 45, zie artikel 8. Waddeneiland Schiermonnikoog is de kleinste gemeente van het land, heeft 9 raadsleden en dus altijd twee wethouders. Hoofdstad Amsterdam is de grootste gemeente van het land, heeft 45 raadsleden en mag dus hooguit 11 wethouders hebben; bij dit aantal moeten er ook parttime wethouders zijn. Ergens daartussenin (tenminste qua inwonertal) ligt in de voormalige mijnstreek de gemeente Heerlen die 37 raadsleden heeft en die dus maximaal 9 wethouders mag hebben; bij dit aantal moeten er ook parttime wethouders zijn. Amsterdam heeft nu 9 wethouders, Heerlen 5 en Schiermonnikoog 2.
LEEFTIJD De raad mag niet iemand tot wethouder benoemen die nog minderjarig is, zie artikelen 36a en 10 Gemeentewet. Er geldt geen maximumleeftijd.
WONEN De raad mag eigenlijk niet iemand tot wethouder benoemen die niet in de gemeente woont, maar diezelfde raad mag daarvoor vrijstelling geven zodat een wethouder toch in een andere gemeente mag blijven/gaan wonen, zie artikel 36a. Ik vind het vreemd dat die vrijstellingsmogelijkheid bestaat.
VREEMDELINGEN Ook iemand die weliswaar in de gemeente woont maar een asielprocedure doorloopt of wél al in bezit is van een verblijfsvergunning maar die pas vier jaar in ons land woont mag niet tot wethouder worden benoemd, zie artikelen 36a en 10. Voor iemand die de nationaliteit heeft van een ander EU-land dan Nederland geldt dit niet; voor hem of haar geldt hetzelfde als voor iemand met de Nederlandse nationaliteit en worden geen eisen gesteld aan hoelang die persoon in Nederland woont.
RAADSLID De raad mag niet iemand tot wethouder benoemen die zelf raadslid is en dat ook wil blijven (uitzonderingen daargelaten), zie artikelen 13 en 36b.
WETHOUDER De raad mag niet iemand die al in een andere gemeente wethouder is tot wethouder benoemen, want iemand kan slechts in één gemeente wethouder zijn, zie artikel 36a.
AMBTENAAR De raad mag niet iemand tot wethouder benoemen die gemeenteambtenaar is in dezelfde gemeente en dat ook wil blijven, zie artikel 36b, uitgezonderd de ambtenaar van de burgerlijke stand. Gemeenteambtenaar zijn in een andere gemeente is toegestaan, net als het zijn van ambtenaar bij de provincie of rijksambtenaar.
PROVINCIE De raad mag niet iemand tot wethouder benoemen die gedeputeerde is, zie artikel 36b. Een gedeputeerde is iemand die lid is van het dagelijks bestuur van de provincie, zie artikelen 34 e.v. Provinciewet. De raad mag wel een lid van de Provinciale Staten tot wethouder benoemen. De Provinciale Staten zijn voor de provincie wat de gemeenteraad is voor de gemeente, zie artikelen 7 e.v. Provinciewet.
KABINET De raad mag niet iemand tot wethouder benoemen die minister of staatssecretaris is, zie artikel 36b Gemeentewet. Er zijn meer functies die onverenigbaar zijn met het wethouderschap.
BENOEMD Voor zover mij bekend zijn er geen gemeenteraden die nu al – een maand na de verkiezingen – nieuwe wethouders hebben benoemd. In Amsterdam, Heerlen en Schiermonnikoog is dat in elk geval nog niet gebeurd.
BRONNEN Naast bovenstaande wetten zijn geraadpleegd de websites van de gemeenten Heerlen, Schiermonnikoog en Amsterdam.
Mr. Leon
Volgend blog verschijnt op vrijdag 1 mei!